Οιδίποδας

του Robert Icke

(Μεταγραφή βασισμένη στον Οιδίποδα Τύραννο του Σοφοκλή)

*Οι φωτογραφίες είναι του Ανδρέα Σιμόπουλου

Δραματουργία

Τι ακριβώς συμβαίνει όταν ένας πολυδιαφημισμένος και διεθνώς αναγνωρισμένος, συγγραφέας και σκηνοθέτης με έντονες επιρροές από την αρχαία Ελληνική πραγματεία, αποφασίζει να εμπνευστεί από μια Σοφόκλεια τραγωδία και να “βγάλει τα μάτια” του τραγικού ήρωα, υποβάλλοντας την αρχετυπική ιστορία του σε μια διασκευή κι όχι μεταγραφή στην πραγματικότητα, η οποία φέρνει την Τραγωδία στον σύγχρονο κόσμο και την μετατρέπει σε αστικό, οικογενειακό δράμα;

Μια ανώδυνη δραματουργία που θίγει αρκετά έκτροπα και πληγές της σύγχρονης αλλά και κάθε κοινωνίας με ένα θεωρητικό, επιφανειακό τρόπο, εντάσσοντας στη δράση μια σειρά από επί μέρους προβληματισμούς οι οποίοι όμως δεν αποτελούν αντανακλάσεις του αρχαίου δράματος στην εποχή μας αλλά αυθαίρετες προσθήκες. Ο Οιδίποδας λοιπόν του Icke δεν είναι παρά ένα θύμα των περιστάσεων κι η πολιτική διάσταση της τραγωδίας εξαφανίζεται για να δώσει τη θέση της σε μια σειρά από ανυπόστατες παραποιήσεις. Δεν είναι ηγέτης, πρόκειται να γίνει και μάλιστα με την αμέριστη συμπαράσταση του πλήθους που τον επευφημεί. Αλλά είναι ένας υποψήφιος ηγέτης βγαλμένος από την σφαίρα της φαντασίας ή έστω μια όχι και τόσο αληθοφανής εκδοχή πολιτικού προσώπου, αφού ως θιασώτης φανατικός της αλήθειας, αρνείται κάθε μορφή εξαπάτησης των ψηφοφόρων του και του κάθε πολίτη.

Ο Λάιος πάλι, υπήρξε ένας άθλιος κυβερνήτης, ένας αδίστακτος παιδεραστής που βιάζει την ανήλικη Ιοκάστη και της παίρνει το παιδί για να το εξαφανίσει, αφού αποτελεί μαρτυρία της ανίερης πράξης του. Μένει βέβαια ασαφής σ’ αυτήν την εκδοχή,ο λόγος που δεν κατάφερε να κάνει άλλο παιδί μαζί της, όταν ως βασιλική σύζυγος, λογικά θα έπρεπε να κυοφορήσει τον διάδοχο. Και φυσικά εξαφανίζεται ως εκ θαύματος η προφητεία, η οποία αποτελεί σημαντική πτυχή του μύθου. Η Ιοκάστη εδώ, είναι παράφορα ερωτευμένη με τον Οιδίποδα με τον οποίο θα αποκτήσει τρία παιδιά, την Αντιγόνη, τον Ετεοκλή και τον Πολυνίκη. Η έρμη η Ισμήνη, φαίνεται πως δεν έχει και πολύ τύχη τελευταία, διαρκώς την εξαφανίζουν. Ο Πολυνίκης διαλέγει σαν σύντροφο του ένα αγόρι κι ο πατέρας δηλώνει την αμέριστη συμπαράσταση του με ειλικρινή ενθουσιασμό. Μια προσθήκη που δεν εξυπηρετεί ούτε την αγωνία του ομοφυλόφιλου τέκνου να γίνει αποδεκτό αλλά ούτε και τη δράση αφού δεν θα υπάρξει κάποιος δραματουργικός χειρισμός στην πορεία που να εκμεταλλεύεται αυτή την τολμηρή εκμυστήρευση. Η Αντιγόνη για κάποιο λόγο που παραμένει ανεξιχνίαστος, φλερτάρει με τον θείο της τον Κρέοντα. Επίσης η συντηρητική ηρωίδα του Σοφοκλή, η προσκολλημένη στους αρχαίους νόμους των Θεών, εμφανίζεται εδώ ως προοδευτική επαναστάτρια και πολέμιος της πατριαρχίας, κάτι που θα αποδυνάμωνε στο μέλλον, την κυρίαρχη αιτία της σύγκρουσης της με τον Κρέοντα. Η Ιοκάστη αυτοκτονεί με σφαίρα κι όχι με την αρχετυπική θηλιά. Και τα τακούνια από τις γόβες της, αντικαθιστούν τις πόρπες του φορέματος της, κάτι που υποβιβάζει την βασίλισσα και βασιλομήτορα, σε μια πρόθυμη κι ελκυστική ερωμένη. Ως τέτοια άλλωστε εμφανίζεται σε πολλές σκηνές ερωτικού πάθους ενώ αντίθετα δεν υπάρχει ούτε μία σκηνή που να ενισχύει την πολιτική διάσταση της ισχύος της ως σεληνιακής συντρόφου βασιλέως. Το δε κίνητρο της αυτοκτονίας της δεν ήταν η αποκάλυψη της τρομακτικής αλήθειας που συνταράσσει τους ήρωες και κλυδωνίζει το θρόνο αλλά η επικείμενη απώλεια του εραστή της. Ο μάντης Κάλχας, ο οποίος φέρει τηναρχετυπική, ιερή γνώση και ασκεί έλεγχο στη κοσμική εξουσία, γίνεται ένα τυφλό αγόρι το οποίο ανήκει σε μια σέχτα προφητών. Κι έτσι αναιρείται η αντιπαράθεση του φωτισμένου και πολύπειρου γέροντα που αν και τυφλός, βλέπει αφού “γνωρίζει”, με τον βασιλέα που αν και βλέπει, είναι τυφλός εξ αιτίας της σύγχυσης του νου, ως τραγική συνθήκη κυρίαρχης σημασίας αφού αυτή είναι επί της ουσίας κι η κινητήριος δυναμική που θα οδηγήσει τον τραγικό ήρωα στην εξόρυξη των οφθαλμών του. Ο Οιδίποδας του Icke δεν βγάζει τα μάτια του για να κατακτήσει μια βαθύτερη, εσωτερική αποκάλυψη, αντικαθιστώντας την υποκειμενική του αντίληψη με ουσιαστική γνώση αλλά από φρίκη για την αιμομιξία που διέπραξε εν αγνοία του. Δεν έχει έρθει αντιμέτωπος με τις επιπτώσεις μιας αλαζονικής παράκρουσης, απλά αδυνατεί να διαχειριστεί την αποκάλυψη μιας αλήθειας που δεν γνώριζε.

Η δολοφονία του πατέρα Λάιου, που αποτελεί στην τραγωδία και το κρίσιμο σημείο της παράδοσης του τραγικού ήρωα στην Άτη εξ αιτίας της Ύβρης που τον διακατέχει και που θα ενισχυθεί με τηνυπεροχή του απέναντι στην Σφίγγα, μετατρέπεται σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα με τον Οιδίποδα, νεαρό καμικάζι να διεμβολίζει το αυτοκίνητο του πατέρα-ηγέτη. Δεν μου είναι εύκολο να φανταστώ ένα τέτοιο ατύχημα αλλά δεν θα επιμείνω στις λεπτομέρειες. Επί της ουσίας, το ολίσθημα είναι πως εδώ καταλύεται η εξίσωση που αποτελεί και τη βάση της Τραγωδίας. Ο Οιδίποδας του Icke δεν διαπράττει συνειδητά Ύβρη κι άρα δεν υπήρχε λόγος και για να περιπέσει σε Άτη, που δεν περιπίπτει έτσι κι αλλιώς… Με αποτέλεσμα να μην υπάρχει τρόπος να ενεργοποιηθεί η Νέμεση και εν τέλει, να υποστεί την Τίση. Είναι αθώος κι ανήξερος σαν μια παιδίσκη στους αγρούς. Είναι θιασώτης της πεφωτισμένης ηγεσίας, έντιμος, λαοφιλής, γενναίος, προοδευτικός, συνεπής στις υποσχέσεις του, τρυφερός πατέρας, υπέροχος σύζυγος και φλογερός εραστής. Θα βιώσει μια τιμωρία τυφλή, που δεν του αναλογεί, θα έρθει αντιμέτωπος με μια συνθήκη συντριπτική εξ αιτίας μιας σειράς συμπτώσεων για τις οποίες ουδεμία ευθύνη φέρει. Είναι ο ανεύθυνος ήρωας που τιμωρείται χωρίς να έχει διαπράξει έγκλημα. Ούτε καν ένα αντίστοιχο “λοιμού” δεν εμφανίζεται στη πόλη εξ αιτίας της υβριστικής του διακυβέρνησης και πολύ λογικά βέβαια, αφού δεν έχει κυβερνήσει καν.

Ο χορός επίσης απουσιάζει, μια απουσία εκκωφαντική αφού μαζί του απουσιάζει κι η εξισορροπητική δυναμική η οποία προσδίδει στην Τραγωδία την ουσιαστική της λειτουργία, ως παιδαγωγικού φορέα μέσω του οποίου ακονίζεται η συνειδητότητα των πολιτών της δημοκρατικής Αθήνας. Θα μπορούσε ο συγγραφέας να σκαρώσει ένα οικογενειακό δράμα με κάποιες πολιτικές προεκτάσεις και με κυρίαρχο στοιχείο την ανάδειξη της αλήθειας έναντι του ψεύδους σε προσωπικό κυρίως επίπεδο, αντλώντας από τις εξομολογήσεις των ηρώων οι οποίοι φαίνεται πως περίμεναν την βραδιά των εκλογών για να ψυχαναλυθούν, αποκαλύπτοντας την πηγή των δακρύων τους. Κι εν τέλει, η λυτρωτική δύναμη της αλήθειας θα μετατρέπονταν σε καταστρεπτική ισχύ όταν το παρελθόν θα έρχονταν να στοιχειώσει το παρόν. Καμία σχέση με Οιδίποδα, καμία σχέση με τραγωδία, μια τίμια προσέγγιση σε μια ανθρώπινη συνθήκη. Αλλά το να πάρει έναν μύθο ο οποίος αποτελεί αρχέτυπο και να τον μεταφέρει στην σύγχρονη εποχή, υπονομεύοντας αντί να αναδεικνύει τις επί μέρους δυναμικές του, είναι τουλάχιστον παράδοξο. Η μέγιστη και τέλεια πράξη κατά τον Αριστοτέλη έγινε ένα είδος οικογενειακού θρίλερ για μαζική κατανάλωση. Και μάλιστα θερίζοντας ύμνους και εγκώμια από την ντόπια και διεθνή διανόηση. Ίσως, ένα σημείο των καιρών μας. Αντί της αποκάλυψης, η συσκότιση. Αντί της ουσίας, ο εντυπωσιασμός. Κι αντί της μύησης, η αποπλάνηση.

Η παράσταση

Η σκηνοθεσία αναδεικνύει στο μέγιστο βαθμό την δραματουργία, τονίζοντας τις αρετές της και παρακάμπτοντας ως ένα βαθμό, τα αδύνατα σημεία της. Οι έντονοι, σχεδόν καταιγιστικοί οι ρυθμοί στο πρώτο μέρος, χαλαρώνουν στην πορεία όταν κυριαρχούν τα διαλογικά μέρη κι οι μονόλογοι. Ενδιαφέρων ο χειρισμός του σκηνικού το οποίο από την αρχή λειτουργεί ως ο “αλλότριος” τόπος, ένα δωμάτιο στο οποίο προσωρινά έχουν καταλύσει οι χαρακτήρες, περιμένοντας τα αποτελέσματα των εκλογών και σταδιακά απογυμνώνεται κάθε οικεία αναφορά καθώς το αδειάζουν οι υπάλληλοι με το τέλος της εκλογικής αναμέτρησης. Επίσης το χρονόμετρο που μετράει ανάποδα το χρόνο ως τη στιγμή που θα ανακοινωθεί η νίκη, ταυτόχρονα με την τρομακτική αποκάλυψη. Υποκριτικά, θα έλεγα πως έγινε μια προσπάθεια να εξυπηρετηθούν οι χαρακτήρες από τους εξαιρετικούς στο σύνολο τους ηθοποιούς αλλά δεν υπήρξαν από γραφής ολοκληρωμένοι, ώστε να αναδειχτούν και ερμηνευτικά σε υψηλά επίπεδα. Επειδή σε πολλά σημεία, αντί η επί σκηνής δράση να καθορίζει το μήνυμα, αναλαμβάνουν οι διάλογοι να καλύψουν το κενό, με θεωρητικές προσεγγίσεις, οι ηθοποιοί έρχονται αντιμέτωποι με μια δύσκολη πρόκληση, στην οποία ανταποκρίθηκαν, όσο ήταν εφικτό. Και το φινάλε που θα μπορούσε να έχει ενδιαφέρον ως εύρημα, ίσως στην εφαρμογή του να απέτυχε, αφού έδειξε αποκομμένο από τον κορμό της δραματουργίας.

Μετάφραση: Νίκος Χατζόπουλος

Σκηνοθεσία: Robert Icke

Σκηνικά: Hildegard Bechtler

Κοστούμια: Wojciech Dziedzic

Φωτισμοί: Natasha Chivers

Συνεργάτρια Φωτισμών: Charlotte Burton

Ήχος: Tom Gibbons

Συνεργάτης Ήχου: Erwin Sterk

Σχεδιασμός Βίντεο: Tal Yarden

Σκηνοθετική επιμέλεια ελληνικής παραγωγής: Lizzie Manwaring

Συνεργάτης Σκηνοθέτης: Πρόδρομος Τσινικόρης

Βοηθός Σκηνοθέτριας: Κορίνα Βασιλειάδου

Συνεργάτρια Σκηνογράφου: Μικαέλα Λιακατά

Υπεύθυνη Σκηνικών Αντικειμένων: Αθηνά Μποτωνάκη

Βοηθός Σκηνικών: Μαρία Σταθοπούλου

Συνεργάτρια Ενδυματολόγου: Μαρία Καραπούλιου

Makeupdesigner: Δήμητρα Γιατράκου

Εκτέλεση Παραγωγής: Ζωή Μουσχή& Ρένα Ανδρεαδάκη

Ερμηνεύουν: Νίκος Κουρής (Οιδίποδας), Καρυοφυλλιά Καραμπέτη (Ιοκάστη), Λάζαρος Γεωργακόπουλος (Κρέων), Ράνια Οικονομίδου (Μερόπη), Κώστας Νικούλι (Τειρεσίας), Δανάη-Αρσενία Φιλίδου (Αντιγόνη), Γιώργος Ζιάκας (Ετεοκλής), Γιάννης Τσουμαράκης (Πολυνείκης), Τάκης Σακελλαρίου (Μέντωρ), Σωκράτης Πατσίκας (Οδηγός), Χαρά Γιώτα (Ιόλη)

Ελληνική παραγωγή: Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Παραγωγή του αρχικούέργου: International Theater Amsterdam 

Το κείμενο της παράστασης κυκλοφορεί σε έκδοση των Onassis Publications, η οποία θα είναι διαθέσιμη στο Onassis Shop και σε επιλεγμένα βιβλιοπωλεία.

Στέγη Ιδρύματος Ωνάση

Συγγρού 107

Νέος Κόσμος

Κεντρική Σκηνή

Διάρκεια παράστασης: 135 λεπτά (χωρίς διάλειμμα)

Πέμ.-Σάβ. 8.30 μ.μ., Κυρ. 2 μ.μ.  

Τιμές εισιτηρίων: 40-10 €

Εισιτήρια ΑμεΑ, Συνοδός ΑμεΑ: 10 €

Ως την 1η Φεβρουαρίου

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΠΩΛΗΣΗ ΕΙΣΙΤΗΡΙΩΝ
Η υπηρεσία digitalticket / print@home είναι διαθέσιμη για τις online αγορές εισιτηρίων. Ανοίξτε το pdf στη smart συσκευή σας ή, εναλλακτικά, αποθηκεύστε το εισιτήριό σας στο android ή IOSwallet σας ή τυπώστε το και μπείτε απευθείας στην αίθουσα.

ΓΡΑΜΜΗ ΑΓΟΡΑΣ ΕΙΣΙΤΗΡΙΩΝ
Τηλ. 219 219 1000
Ώρες λειτουργίας τηλεφωνικού κέντρου: Δευτέρα-Κυριακή 10:00 – 21:00

ΓΡΑΜΜΗ ΕΙΣΙΤΗΡΙΩΝ ΑμεΑ

2130178036 και  Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από κακόβουλη χρήση. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε την Javascript για να τη δείτε.

ΕΚΔΟΤΗΡΙΑ ΕΙΣΙΤΗΡΙΩΝ ΣΤΗ ΣΤΕΓΗ (Συγγρού 107)ροσ
Τα ταμεία της Στέγης λειτουργούν Πέμπτη έως Κυριακή 18:00 – 21:00 και τις ημέρες & ώρες των παραστάσεων.

Με αγγλικούς υπέρτιτλους: Κυριακή 11 & 25/1

Οι παραστάσεις στις 19 & 20/12 παρουσιάστηκαν σε συνθήκες καθολικής προσβασιμότητας, με υπερτιτλισμό και διερμηνεία στην ελληνική νοηματική γλώσσα για κωφά και βαρήκοα άτομα και ακουστική περιγραφή κι απτική ξενάγηση (60’ πριν την έναρξη της παράστασης) για άτομα με οπτική αναπηρία.